«Մենք երբեք այլ երկրներից չենք խնդրել ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը»

Լուսանկարը՝ Ռոման Յանուշևսկու

Հայաստանի դեսպան. «Մենք երբեք այլ երկրներից չենք խնդրել ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը»

Զրույց հայ-իսրայելական հարաբերությունների ցավոտ և դրական կողմերի մասին

Հեղինակ՝ Ռոման Յանուշևսկի, 9tv.co.il կայքի գլխավոր խմբագիր, քաղաքագետ | 7 օգոստոսի 2026,

Հայաստանի և Իսրայելի հարաբերություններն անցնում են բարդ ժամանակաշրջան։ Մերձավոր Արևելքում պատերազմի, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման շուրջ տարաձայնությունների և Հայաստանում հակասեմիթականության վերաբերյալ քննարկումների ֆոնին երկու երկրների միջև ի հայտ են գալիս լարվածության նոր կետեր։ Միևնույն ժամանակ, քաղաքական հայտարարությունների հետևում շարունակում են մնալ խոր պատմական կապերը, երկար տարիների մշակութային շփումները և երկու ժողովուրդների միջև սերտ մարդկային հարաբերությունները։ Այն մասին, թե ինչպես են Երևանում ընկալում Իսրայելի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման որոշումը, ինչու է Հայաստանը շարունակում հարաբերությունները Իրանի հետ՝ չնայած վերջինիս առճակատմանը Իսրայելի հետ, ինչ է կատարվում Հայաստանում հրեական համայնքում և ինչու, Երևանի կարծիքով, ռուսալեզու լրատվամիջոցներում Հայաստանում հակասեմիթականության վերաբերյալ ձևավորվել է խեղաթյուրված պատկերացում, մենք զրուցեցինք Իսրայելում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան Արման Հակոբյանի հետ։ Հարցազրույցում դեսպանը պատմել է, թե ինչու Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը Երևանի համար երկկողմ հարաբերությունների գլխավոր նախապայմանը չէ, ինչպես է գնահատում Իսրայելի հասարակության արձագանքն այդ քայլին և ինչու է կարծում, որ Իսրայելի կառավարության գործողությունների քննադատությունը միշտ չէ, որ կարելի է մեկնաբանել որպես հակասեմիթականություն։

9-րդ ալիքի հետ զրույցում դեսպանը նաև կիսվել է Հայաստանում հրեական համայնքի կյանքի վերաբերյալ իր անձնական դիտարկումներով, խոսել հայերի և հրեաների միջև դարավոր կապերի մասին և բացատրել, թե ինչու, իր կարծիքով, երկու ժողովուրդների հարաբերությունները չի կարելի գնահատել բացառապես ժամանակակից քաղաքական հակամարտությունների տեսանկյունից։

— Պատմեք Ձեր մասին։ Ինչպե՞ս հայտնվեցիք դիվանագիտության մեջ և ինչպե՞ս ձևավորվեց Ձեր ճանապարհը մինչև Իսրայելում Հայաստանի դեսպան նշանակվելը։

— Այս տարվա նոյեմբերին լրանալու է ուղիղ 35 տարին այն օրվանից, երբ սկսեցի աշխատել Արտաքին գործերի նախարարությունում՝ փաստորեն 1991 թվականին անկախ Հայաստանի ստեղծման պահից։ Մինչ այդ զբաղվում էի գիտական և մանկավարժական գործունեությամբ։ Ավարտել եմ Երևանի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետը՝ արաբագիտության և արաբական գրականության մասնագիտությամբ, սակայն հիմնական ուշադրությունս կենտրոնացած էր սեմիտագիտության վրա։ Սեմական լեզուներն ինձ միշտ հետաքրքրել են՝ դեռ դպրոցական տարիներից։

— Ինչո՞ւ հենց այդ ուղղությունը։

— Պարզապես հետաքրքրված էի։ Հատուկ պատճառ չի եղել։ Համալսարանում սովորելու տարիներին՝ 1986–1987 թվականներին, պրակտիկա էի անցնում Հորդանանում։ Այնտեղ, քանի որ հնարավորություն կար դիտելու իսրայելական հեռուստատեսություն և լսելու իսրայելական ռադիո, եբրայերենի իմացությունս զգալիորեն բարելավվեց։ Նույնիսկ եբրայերենի դասընթացների էի հաճախում, բայց ինչ-որ պահի հասկացա, որ արդեն ինքս կարող եմ այդ լեզուն դասավանդել։

— Այսինքն՝ Իսրայել արդեն որոշակի լեզվական պատրաստվածությամբ եկաք։

— Այո։ Ընդ որում՝ ոչ միայն եբրայերենի, այլև արամեերենի իմացությամբ։ Արաբերենի իմացությունը մեծապես օգնում է այլ սեմական լեզուներ ուսումնասիրելիս։ Արաբերենն այնքան հարուստ և բարդ լեզու է, որ դրանից հետո սեմական մյուս լեզուներից շատերն ուսումնասիրելը զգալիորեն հեշտանում է։

— Քանի՞ լեզու գիտեք։

— Աշխատանքային առումով օգտագործում եմ անգլերեն, ֆրանսերեն, պորտուգալերեն, եբրայերեն և արաբերեն։ Գիտեմ նաև արամեերեն, ռուսերեն և հայերեն։ Արամեերենն ինձ համար ավելի շատ գիտական ուղղություն է, քանի որ այսօր դրանով գրեթե ոչ ոք չի խոսում։ Սակայն կարող եմ կարդալ սեմական լեզուների մեծ մասը։

— Իսրայելում կան փոքր համայնքներ, որոնք խոսում են նորարամեերեն։ Դուք ուսումնասիրո՞ւմ եք հենց այդ ժամանակակից բարբառները։

— Ոչ, ես ուսումնասիրում եմ դասական արամեերենը։ Նորարամեական լեզուներ կան Իրաքի հյուսիսում, Իրանում, Սիրիայում առանձին համայնքներում, ինչպես նաև Հայաստանում։ Դրանք արդեն ժամանակակից բարբառներ են։ Ինձ ավելի շատ հետաքրքրում է դասական լեզուն, մասնավորապես՝ «Թարգում Օնկելոսի» լեզուն, որը արամեական գրականության կարևորագույն հուշարձաններից է։ (Օնկելոսը հռոմեացի էր, որն ընդունել էր հուդայականություն և Թորան թարգմանել արամեերեն։ Նրա թարգմանությունը տվյալ ժամանակաշրջանում դարձել էր հրեական սփյուռքում Թորայի ամենատարածված թարգմանությունը։)

— Որքան գիտեմ, այս լեզուների վերաբերյալ նաև դասագրքեր ունեք։

— Այո։ 1995 թվականին ես առաջինն էի Հայաստանում, ով սկսեց եբրայերեն դասավանդել Արևելագիտության ֆակուլտետում։ Մինչ այդ դասավանդում էի արաբերեն և առաջարկեցի եբրայերենը ներառել որպես երկրորդ սեմական լեզու։ 1995 թվականից եբրայերենը շարունակում է մնալ ուսումնական ծրագրի մաս։ 2001 թվականին լույս տեսավ իմ եբրայերենի դասագիրքը, որը հետագայում վերահրատարակվեց։ Գրել եմ նաև դասական սիրիերեն լեզվի դասագիրք։ Սիրիերենը արամեերենի բարբառներից մեկն է, որն օգտագործել են արամեախոս քրիստոնյաները։ Այն վաղ քրիստոնեական մտքի կարևորագույն լեզուներից էր՝ հունարենի և լատիներենի կողքին։

— Հիսուսը խոսո՞ւմ էր արամեերեն։

— Այո։ Համարվում է, որ հենց արամեերենն էր այդ ժամանակաշրջանի խոսակցական լեզուն, ուստի Հիսուսի հետ կապվող բազմաթիվ արտահայտություններ հենց այդ լեզվով են։ Նոր Կտակարանը գրվել է հունարեն, սակայն այնտեղ պահպանվել են առանձին արտահայտություններ արամեերենով։ Իմ սիրիերենի դասագիրքը հետագայում Մոսկվայում հրատարակվեց ռուսերեն, իսկ ԱՄՆ-ում՝ անգլերեն։ 2021 թվականին լույս տեսավ ևս մեկ դասագիրք՝ միջին պաղեստինյան արամեերենի վերաբերյալ՝ այն նույն լեզվի, որով գրվել է «Թարգում Օնկելոսը»։ Ունեմ նաև «Ներածություն արամեագիտության և սիրիագիտության մեջ» աշխատությունը, որը հրատարակվել է ռուսերեն և անգլերեն։

— Վերադառնանք Ձեր մասնագիտական ուղուն։ Համալսարանն ավարտելուց հետո շարունակեցի՞ք զբաղվել գիտական աշխատանքով։

— Համալսարանն ավարտելուց հետո ընդունվեցի Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտուրա։ Ատենախոսությունս նվիրված էր իսրայելական թեմատիկային՝ «Ազգայնական և կրոնական կուսակցությունները Իսրայելի կուսակցական-քաղաքական համակարգում»։ Դա վերակառուցման տարիներն էին, երբ հետաքրքրությունը Իսրայելի նկատմամբ զգալիորեն աճել էր, և նախկին սահմանափակումներն այլևս գոյություն չունեին։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո այդ հետաքրքրությունը որոշ չափով փոխվեց, և ես ավելի շատ կենտրոնացա բանասիրության վրա ու սկսեցի դասավանդել համալսարանում։ 1991 թվականին հրավեր ստացա աշխատելու Հայաստանի ԱԳՆ-ում։ Սկզբում ինքս չէի ծրագրում դիվանագիտության անցնել, սակայն ինձ համոզեցին՝ հաշվի առնելով արևելյան լեզուների և Մերձավոր Արևելքի վերաբերյալ իմ գիտելիքները։ Այդ ժամանակվանից աշխատում եմ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարության համակարգում։

— Ո՞ր երկրներում եք աշխատել որպես դիվանագետ։

— Իմ առաջին գործուղումը Եգիպտոս էր, որտեղ աշխատեցի 1992–1995 թվականներին։ Այնուհետև երեք տարի աշխատեցի Նյու Յորքում՝ ՄԱԿ-ում Հայաստանի ներկայացուցչությունում՝ 1999–2002 թվականներին։ Դա սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչություններից հետո շրջանն էր՝ շատ բարդ և կարևոր ժամանակաշրջան։ 2006–2011 թվականներին ղեկավարեցի Կանադայում Հայաստանի դեսպանությունը։ 2020–2021 թվականներին Բրազիլիայում Հայաստանի դեսպանն էի, իսկ հետո նշանակվեցի Իսրայելում։

— Բրազիլիայից հետո Իսրայել տեղափոխվելը Ձեզ համար անսպասելի՞ էր։

— Ինչ-որ իմաստով՝ այո։ Իմ բոլոր նախորդ նշանակումները օվկիանոսից այն կողմ էին՝ Նյու Յորք, Կանադա, Բրազիլիա։ Ես սովորել էի մեծ հեռավորություններին և երկարատև թռիչքներին։ Այստեղ ամեն ինչ այլ է․ Հայաստանից տուն հասնելը երկու ժամից էլ քիչ է։ Ինձ համար անսովոր է աշխատել Հայաստանին այդքան մոտ, քանի որ նախկինում նման փորձ չեմ ունեցել։

— Դիվանագիտության մեջ հաճախ կան երկրներ, որոնք համարվում են ավելի հեղինակավոր ուղղություններ։ Օրինակ՝ շատ երկրներում ԱՄՆ-ում դեսպանությունը համարվում է ամենակարևորներից մեկը։ Հայաստանի ԱԳՆ-ում կա՞ նման չգրված հիերարխիա։

— Չեմ կարծում, որ դա որևէ կերպ պաշտոնապես ամրագրված է։ Իհարկե, խոշոր պետությունները, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ երկրներն ունեն առանձնահատուկ նշանակություն։ Բայց յուրաքանչյուր երկիր յուրովի է կարևոր։ Յուրաքանչյուր երկրում կան իր դժվարությունները և հնարավորությունները։ Չի կարելի պարզապես ցուցակ կազմել և ասել, որ մի երկիր մյուսից ավելի կարևոր է։

— Իսրայելը Հայաստանի համար կարևոր ուղղությո՞ւն է։

— Այո, անկասկած։ Թեև Հայաստանի և Իսրայելի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են դեռևս 1992 թվականի ապրիլին՝ Խորհրդային Միության փլուզումից անմիջապես հետո, ես շատ լավ հիշում եմ դրանց հաստատման գործընթացը։ Այդ ժամանակ աշխատում էի ԱԳՆ-ում և պատասխանատու էի իսրայելական ուղղության համար։ Երբ Մոսկվայից Իսրայելի առաջին դեսպան Արիե Լևինը ժամանեց հարաբերություններ հաստատելու նպատակով, ես նրան ուղեկցում էի և երբեմն նույնիսկ օգնում թարգմանության հարցում։ Հայաստանի դեսպանությունն Իսրայելում, սակայն, բացվեց միայն 2020 թվականին։ Դրանից առաջ երկար տարիներ կային ոչ ռեզիդենտ դեսպաններ։ Այսօր ակնհայտ է, որ Իսրայելը կարևոր երկիր է թե՛ տարածաշրջանային, թե՛ համաշխարհային մասշտաբով։ Հայաստանի համար դա հատկապես կարևոր է՝ հաշվի առնելով այստեղ՝ Երուսաղեմում, հայկական պատմական ներկայությունը։

— Նկատի ունեք Հայկական թաղամասը։

— Այո՝ Հայկական թաղամասն ու Հայոց պատրիարքարանը։ Հայ Առաքելական եկեղեցին, ուղղափառ և կաթոլիկ եկեղեցիների հետ միասին, Երուսաղեմի քրիստոնեական սրբավայրերում ունի հատուկ կարգավիճակ և հավասար իրավունքներ։ Հայաստանի դեսպանի համար դա, իհարկե, լրացուցիչ պատասխանատվություն է։

Հայաստանի և Իսրայելի հարաբերությունները

— Դուք նշել եք, որ յուրաքանչյուր երկրում աշխատանքն ունի իր առանձնահատկությունները։ Որո՞նք են Հայաստանի դեսպանի պաշտոնում Իսրայելում Ձեր աշխատանքի ամենահաճելի պահերը և հիմնական դժվարությունները։

— Ամենահաճելին հենց երկիրն է։ Իսրայելը շատ հետաքրքիր է դիվանագետի և անձամբ ինձ համար՝ որպես մարդու, որը երկար տարիներ ակադեմիական ոլորտում զբաղվել է այս թեմայով։ Ինձ պարզապես հետաքրքիր է շրջել երկրով, այցելել հնագիտական պեղումների վայրեր, կարդալ հին սինագոգների հնագույն արձանագրությունները։ Պատմությամբ և լեզուներով զբաղվող մարդու համար սա բացառիկ հնարավորություն է։ Մասնագիտական առումով, սակայն, սա լուրջ մարտահրավեր է։ Ես Իսրայել ժամանեցի 2022 թվականի սկզբին, երբ երկիրը դեռ գտնվում էր կորոնավիրուսի համավարակի պայմաններում։ Առաջին տարին, փաստորեն, անցավ սահմանափակումների պայմաններում։ Այնուհետև իրավիճակը աստիճանաբար կայունացավ, սակայն տեղի ունեցավ հոկտեմբերի 7-ը, և սկսվեց նոր, չափազանց ծանր ժամանակաշրջան։ Մենք ստիպված եղանք զբաղվել Հայաստանի քաղաքացիների տարհանմամբ։ Նրանց թվում էին նաև իմ ընտանիքի անդամները՝ աղջիկս և զոքանչս, որոնք այստեղ հյուր էին, և ես ստիպված եղա նրանց տարհանել մյուս քաղաքացիների հետ միասին։ Դրանից հետո սկսվեցին պատերազմները ՀԱՄԱՍ-ի և Իրանի հետ։ Նման իրականության մեջ ապրելը հեշտ չէ, սակայն դիվանագետի համար սա կարևոր փորձ է։ Պետք է կարողանալ հանգիստ և պրոֆեսիոնալ աշխատել նույնիսկ մշտական լարվածության պայմաններում։ Մյուս կողմից, այն մարդու համար, որն ամբողջ կյանքում համարվել է Մերձավոր Արևելքի մասնագետ, տարածաշրջանի իրադարձությունների կենտրոնում հայտնվելը շատ հետաքրքիր փորձ է։

— Որքա՞ն մեծ է հայկական համայնքն Իսրայելում։ Եվ դրա ո՞ր մասն են կազմում Հայաստանի քաղաքացիները։

— Սա բավական պայմանական հասկացություն է։ Պատմականորեն Իսրայելի հայկական համայնքը նախևառաջ այն հայերն են, որոնք ապրում են Երուսաղեմի Հին քաղաքում՝ Հայկական թաղամասում։ Թաղամասն արդեն շուրջ 1500 տարվա պատմություն ունի՝ այստեղ Հայոց պատրիարքության ձևավորման ժամանակներից։ Թաղամասի բնակիչների մի մասն ունի Իսրայելի քաղաքացիություն, իսկ մյուսները պահպանել են Հորդանանի քաղաքացիությունը։ 1990-ականների սկզբին ձևավորվեց հայկական համայնքի երկրորդ ալիքը՝ կապված նախկին Խորհրդային Միությունից հայրենադարձության հետ։ Շատ հայեր, այդ թվում՝ խառն ընտանիքներից, եկան Իսրայել։ Այս համայնքը զգալիորեն ավելի մեծ է, քան Երուսաղեմի հին հայկական համայնքը։ Այսօր կարելի է խոսել Իսրայելում մոտ 10 հազար էթնիկ հայերի մասին։ Նրանց թվում կան ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Իսրայելի քաղաքացիներ։

— Երուսաղեմում կան մի քանի հայկական ռեստորաններ։ Որտե՞ղ կարելի է փորձել իսկական հայկական խոհանոց։

— Բուն Երուսաղեմում կան մի քանի հայտնի վայրեր։ Ռեստորաններից մեկը գտնվում է հենց Հայոց պատրիարքարանի հարևանությամբ և կոչվում է Armenian Tavern։ Կա նաև «Երևան» ռեստորանը՝ Հին քաղաքի Նոր դարպասների մոտ։ Մեկ այլ հայկական ռեստորան գտնվում է Հայ կաթոլիկ պատրիարքարանի տարածքում՝ Դամասկոսի դարպասներից ոչ հեռու։ Բեթղեհեմում նույնպես կան հայկական հաստատություններ, բայց եթե խոսում ենք հենց Երուսաղեմի մասին, ապա այս երեքն ամենահայտնիներն են։

— Իսկ ո՞ր խոհանոցն է ամենից շատ նման ավանդական հայկական խոհանոցին։

— Ինչպես տարօրինակ է հնչում, բայց՝ իտալականը։ Ոչ թե ուտեստների, այլ մոտեցման առումով՝ մեծ քանակությամբ կանաչեղեն, բնական մթերքներ, պանիր, լոլիկ։ Հայկական խոհանոցում քիչ են օգտագործվում արհեստական համեմունքները։ Համի հիմքը խոտաբույսերն են՝ թարխունը և տարբեր տեսակի կանաչիները։ Հայաստանում հսկայական քանակությամբ կանաչեղեն է օգտագործվում սննդի պատրաստման մեջ։ Կա ավանդական մի ուտեստ, որը կարելի է անվանել յուրօրինակ «հովվի սենդվիչ»՝ լավաշ, խաշած ձու, պանիր և թարխուն։ Պարզ ուտեստ է, բայց շատ տարածված։

Հայ-իսրայելական հարաբերությունների դժվարությունները

— Կա որոշակի պարադոքս․ հայերն ավելի քան 1500 տարի ապրում են Երուսաղեմում, երկու ժողովուրդներն ունեն բազմաթիվ պատմական կապեր, քրիստոնեությունն ու հուդայականությունն ունեն ընդհանուր արմատներ։ Սակայն դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են միայն 1992 թվականին, իսկ Հայաստանի դեսպանությունը բացվել է միայն 2020-ին։ Ինչո՞ւ են հարաբերություններն այդքան դանդաղ զարգացել։

— Նախ՝ դա աստիճանական գործընթաց էր։ Անկախություն ձեռք բերելուց հետո Հայաստանը գտնվում էր բարդ իրավիճակում․ կար հակամարտություն, լուրջ տնտեսական դժվարություններ։ Դեսպանությունների թիվը աստիճանաբար էր ավելանում։ Իսրայելում դեսպանություն բացելու հարցը միշտ քննարկվել է, այն բազմիցս բարձրացվել է։ Սակայն կար նաև մյուս կողմը․ Իսրայելը նույնպես Հայաստանում դեսպանություն չէր բացում։ Մինչ օրս Հայաստանը մնում է հետխորհրդային տարածքի այն քիչ երկրներից մեկը, որտեղ Իսրայելը սեփական դեսպանություն չունի։ Սովորաբար նման որոշումները հիմնվում են փոխադարձության սկզբունքի վրա։Իսրայելական կողմը երկար ժամանակ դա բացատրում էր անհրաժեշտ ռեսուրսների բացակայությամբ։ Սակայն, իմ կարծիքով, այսօր այլևս որևէ պատճառ չկա այս քայլը հետաձգելու համար։

— Այս հարցը բարձրացրե՞լ եք իսրայելցի պաշտոնյաների հետ հանդիպումների ժամանակ։

— Իհարկե։ Ես այդ մասին քննարկումներ ունեցել եմ։ Պատասխանները տարբեր են լինում։ Չեմ ցանկանում խոսել Իսրայելի ԱԳՆ-ի փոխարեն․ նրանք ունեն իրենց փաստարկները։ Որոշ պատճառներ մենք կարող ենք հասկանալ, որոշների նկատմամբ ավելի թերահավատ ենք։ Բայց մեր դիրքորոշումը պարզ է․ այսօր ոչինչ չի խանգարում Իսրայելին դեսպանություն բացել Հայաստանում։

— Ձեր կարծիքով ինչո՞ւ են երկու երկրների հարաբերություններն ավելի բարդ զարգանում, քան կարելի էր ակնկալել։

— Չէի ասի, որ մենք Իսրայելի հետ հարաբերություններում որևէ լուրջ խնդիր ենք ունեցել։ Ամենաբարդ պահը Արցախյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանի կողմից իսրայելական զենքի ձեռքբերումն էր։ Դա Հայաստանում առաջացրեց խիստ բացասական արձագանք։ Պատերազմի ընթացքում շատ երկրներ դադարեցրին զենքի մատակարարումները, մինչդեռ Իսրայելը շարունակեց զենք մատակարարել Ադրբեջանին ռազմական գործողությունների 44 օրերի ընթացքում։ Դա լուրջ հետք թողեց հայկական հասարակության՝ Իսրայելի ընկալման վրա։ Սակայն մենք կարծում ենք, որ այս էջը կարելի է շրջել և առաջ շարժվել։

Հայաստանը, Իրանն ու Իսրայելը

— Մեկ այլ հարց, որը մտահոգություն է առաջացնում Իսրայելում, Հայաստանի հարաբերություններն են Իրանի հետ։

— Այստեղ պետք է հաշվի առնել իրավիճակի առանձնահատկությունները։ Հաճախ մոռանում են, որ Իրանը Հայաստանի հարևանն է՝ այն չորս պետություններից մեկը, որոնց հետ մենք ընդհանուր սահման ունենք։ Իրանի հետ բարիդրացիական հարաբերություններ չկառուցելու փորձը տարօրինակ կլիներ։ Այս հարցում մենք, ի դեպ, կարող ենք օրինակ վերցնել հենց Իսրայելից, որը կարողացել է, թեկուզև բարդ, բայց խաղաղ հարաբերություններ հաստատել իր երկու բարդ հարևանների հետ։ Հայաստանը ծովային ելք չունեցող երկիր է, և մեզ համար կարևոր են բոլոր տրանսպորտային և առևտրային կապերը։ Իրանի միջոցով մենք ելք ունենք դեպի Պարսից ծոց, իսկ Վրաստանի միջոցով՝ դեպի Սև ծով։ Բացի այդ, հաճախ մոռանում են, որ Հայաստանը քրիստոնյա երկիր է։ Այն չի գտնվում Իրանի գաղափարական ազդեցության ներքո։ Հայաստանը շիա պետություն չէ, և երկու երկրների կրոնական ու քաղաքական համակարգերը սկզբունքորեն տարբեր են։ Երկու երկրների հարաբերությունների մեծ մասը վերաբերում է տնտեսությանը, էներգետիկային, զբոսաշրջությանը և մշակույթին։

— Շա՞տ իրանցիներ են ապրում Հայաստանում։

— Կան մարդիկ, որոնք ապրում և բիզնես են վարում Հայաստանում, սակայն հիմնականում խոսքը զբոսաշրջիկների մասին է։ Հատկապես մեծ թվով իրանցիներ Հայաստան են գալիս Նովրուզի՝ իրանական գարնան տոնի ժամանակ։ Իրանի միջին խավի բազմաթիվ ներկայացուցիչների համար Հայաստանը գրավիչ ուղղություն է, որտեղ նրանք կարող են ավելի ազատ անցկացնել իրենց ազատ ժամանակը, քան հայրենիքում։

— Ի՞նչ գիտեք Հայաստանում իրանական հատուկ ծառայությունների գործունեության մասին։

— Անձամբ ես այդ մասին որևէ տեղեկություն չունեմ։ Չեմ բացառում, որ ցանկացած երկիր զբաղվում է որոշակի հետախուզական գործունեությամբ, հատկապես հարևան պետությունները։ Բայց որևէ աղմկահարույց միջադեպի կամ դեպքի մասին, որի վերաբերյալ կարող էի խոսել, ինձ հայտնի չէ։

Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը

— Անցնենք Հայոց ցեղասպանության ճանաչման թեմային։ Այդ ողբերգությունից անցել է ավելի քան մեկ դար, սակայն վեճերը շարունակվում են։ Վերջին շրջանում Իսրայելը փաստացի ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը․ սկզբում վարչապետի հայտարարությունը եղավ, այնուհետև կառավարությունը միաձայն հաստատեց համապատասխան որոշումը։ Ինչպե՞ս դա ընկալվեց Հայաստանում։

— Իսրայելի ԱԳՆ-ի պաշտոնական դիրքորոշումն այն է, որ կառավարության միաձայն որոշումը բավարար հիմք է Իսրայելը Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած երկիր համարելու համար։ Դա հենց այն է, ինչ ես լսել եմ Իսրայելի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից։ Բայց այստեղ մեկ այլ հետաքրքիր հանգամանք կա։ Երկար տարիներ Իսրայելին ուղղվում էր հետևյալ հարցադրումը․ ինչպե՞ս կարող է Հոլոքոստ ապրած երկիրը չճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։ Այժմ ճանաչումը տեղի է ունեցել, թեև բավական ուշացումով, սակայն արձագանքը միանշանակ չի եղել։

— «Ավելի լավ է ուշ, քան երբեք» արձագանքի փոխարեն տեսնում ենք քննարկումներ և քննադատություն։

— Եթե խոսենք Հայաստանի պաշտոնական դիրքորոշման մասին, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը շատ հստակ ասել է, որ այս հարցը չպետք է օգտագործվի որևէ երկրի դեմ որպես քաղաքական զենք։ Սակայն այստեղ երկու կողմ կա։ Մեկը պետությունների պաշտոնական դիրքորոշումն է, մյուսը՝ քաղաքացիական հասարակության դիրքորոշումը։ Եթե խոսենք Իսրայելի հասարակության մասին, չի կարելի ժխտել, որ քաղաքացիական ակտիվիստների և հասարակական գործիչների ճնշող մեծամասնությունը միշտ հանդես է եկել Հայոց ցեղասպանության ճանաչման օգտին։ Ես զբաղվում եմ մամուլի հրապարակումների և սոցիալական ցանցերի վերլուծությամբ, հետևում եմ հոդվածների տակ արված մեկնաբանություններին։ Իմ դիտարկումների համաձայն՝ այս թեմայով արտահայտվող մարդկանց մոտավորապես 80 տոկոսը կարծում է, որ Իսրայելը վաղուց պետք է ճանաչած լիներ Հայոց ցեղասպանությունը։ Նրանք, ովքեր ընդհանրապես ժխտում են ցեղասպանության փաստը, շատ քիչ են։ Կան նաև մարդիկ, որոնք ընդունում են, որ ցեղասպանություն եղել է, սակայն կարծում են, որ պետությունը չպետք է քաղաքական ճանաչում իրականացնի։ Հետաքրքիր է, որ ռուսալեզու հատվածում ճանաչման աջակցությունը մի փոքր ավելի ցածր է։ Իմ մոտավոր հաշվարկներով՝ այն կազմում է շուրջ 75–80 տոկոս։ Կարծես թե ռուսալեզու հրեաների շրջանում պետք է ավելի մեծ ըմբռնում լիներ հայկական հարցի նկատմամբ՝ հաշվի առնելով երկու ժողովուրդների պատմական մտերմությունը և բազմաթիվ խառն ամուսնությունները։

— Հնարավո՞ր է՝ դա կապված է այն հանգամանքի հետ, որ ռուսալեզու իսրայելցիների շրջանում շատ են Ադրբեջանի ծագում ունեցող մարդիկ։ Իսկ Ադրբեջանի համար սա բարդ և ցավոտ հարց է։

— Հնարավոր է՝ սա գործոններից մեկն է, սակայն ես չէի ցանկանա նման եզրակացություններ անել։ Ընդհանուր առմամբ զարմանալի է, որ հայերի և հրեաների միջև պատմական այդքան սերտ կապերի պայմաններում հարցը հասարակության կողմից այդքան երկիմաստ է ընկալվում։ Երբ նախկինում ինձ այդ մասին հարցնում էին, ես խուսափում էի քաղաքական մեկնաբանություններից։ Բայց մի բան ասում էի․ ճանաչումը արտացոլում է այն դիրքորոշումը, որը վաղուց գոյություն ուներ Իսրայելի հասարակության մեջ։ Փաստորեն, պետության պաշտոնական դիրքորոշումը վերջապես մոտեցավ հասարակական պահանջին։

— Այդ դեպքում ինչո՞ւ Հայաստանում արձագանքը միանշանակ չեղավ։

— Հետաքրքիր է, որ նման հարցեր առաջացան ոչ միայն Հայաստանում։ Իսրայելում ճանաչման մասին հաղորդագրություններից անմիջապես հետո քննարկում սկսվեց՝ «Բարոյականությո՞ւն, թե՞ աշխարհաքաղաքականություն»։ Մարդիկ հարցնում էին՝ սա պատմական արդարությո՞ւն է, թե՞ քաղաքական հաշվարկ։ Հենց այս թեման դարձավ նաև իսրայելական մամուլում հետագա քննարկումների կենտրոնական հարցը․ ինչո՞ւ հիմա, ինչո՞ւ այսքան տարի անց։ Պետք է հասկանալ, որ Հայաստանը երբեք այլ երկրներից չի խնդրել ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։ Մեզ համար դա երկկողմ հարաբերությունների հիմքը չէ։ Մենք հիանալի հարաբերություններ ունենք բազմաթիվ պետությունների հետ, որոնք չեն կատարել այդ ճանաչումը։ Այսօր Իսրայելը դարձավ Հայոց ցեղասպանությունը պաշտոնապես ճանաչած 33-րդ երկիրը։ Նման ճանաչման նախաձեռնությունը սովորաբար ծնվում է հենց տվյալ երկրի ներսում, այլ ոչ թե դրսից է պարտադրվում։ Իսրայելում նույնպես սա առաջին դեպքը չէ։ Այս հարցը բազմիցս բարձրացվել է Քնեսեթում, առանձին պատգամավորներ և կուսակցություններ հանդես են եկել ճանաչման օգտին։ Դեռ մի քանի տարի առաջ Քնեսեթի համապատասխան հանձնաժողովը քննարկել էր այդ հարցը։

— Իսրայելի ճանաչումը կազդի՞ երկու երկրների հարաբերությունների վրա։

— Չեմ կարծում, որ այն որևէ կերպ կտրուկ փոխի մեր երկկողմ հարաբերությունները։ Ինչպես արդեն ասացի, Հայաստանի համար ճանաչումը այլ երկրների հետ հարաբերություններում գլխավոր գործոնը չէ։ Մենք պարզապես հաշվի ենք առնում այս փաստը։ Յուրաքանչյուր պետություն նման որոշումներ ընդունում է՝ ելնելով իր պատճառներից։ Ժամանակի ընթացքում մարդիկ մոռանում են քաղաքական հանգամանքները, սակայն ճանաչման փաստը մնում է։ Իսրայելի դեպքում, հնարավոր է, հանգամանքները ավելի երկար հիշվեն, քանի որ այս հարցի շուրջ շատ ավելի մեծ քննարկումներ և ուշադրություն եղան։

— Հնարավո՞ր է՝ այդ արձագանքի մեծ մասշտաբը կապված է Իսրայելում հայկական համայնքի առկայության հետ։

— Ոչ, չեմ կարծում, որ պատճառը միայն դա է։ Իսրայելի հայկական համայնքն այնքան մեծ չէ, որ ինքնուրույն կարողանար նման հասարակական արձագանք ձևավորել։ Բացի այդ, Իսրայելում առաջին արձագանքը հայկական համայնքից չէր։ Հրապարակումներն ու բանավեճերը անմիջապես սկսվեցին հենց իսրայելական հասարակության շրջանում։

Հակասեմիթականության հարցը Հայաստանում

— Դուք հիշատակեցիք ռուսալեզու լրատվամիջոցների հրապարակումները և Հայաստանում հակասեմիթականության թեման։ Ինչո՞ւ, Ձեր կարծիքով, դրան այդքան մեծ ուշադրություն է դարձվում։

— Ինձ զարմացրեց, որ Իսրայելի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումից հետո այս թեման այդքան լայն արձագանք ստացավ։ Խոսքը ոչ միայն պաշտոնական քննարկումների, այլև ռուսալեզու մամուլի հրապարակումների մասին է։ Վերջին տարիներին սա արդեն առաջին դեպքը չէ, երբ հենց ռուսալեզու լրատվամիջոցներում բարձրացվում է «Հայաստանում հակասեմիթականության» թեման։ Ինձ մոտ հարց է առաջանում․ ինչո՞ւ հենց Հայաստանն է նման ուշադրության կենտրոնում հայտնվում։ Նման հրապարակումներ կարդալիս տպավորություն է ստեղծվում, թե Հայաստանը աշխարհի ամենահակասեմիթական երկրներից մեկն է։Սակայն եթե ավելի լայն դիտարկենք, հրեաների վրա հարձակումները, սինագոգների պղծումը և հակասեմիթական դրսևորումները տեղի են ունենում բազմաթիվ երկրներում։ Հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ է ուշադրությունը կենտրոնացվում հենց Հայաստանի վրա, այլ ոչ թե այն պետությունների, որտեղ տեղի են ունենում շատ ավելի լուրջ միջադեպեր։ Միևնույն ժամանակ ես չեմ պնդում, որ Հայաստանում հակասեմիթականություն չկա։ Ինչպես աշխարհի ցանկացած երկրում, Հայաստանում նույնպես կան կարծրատիպեր, նախապաշարմունքներ և առանձին հակասեմիթական արտահայտություններ։ Հայաստանը հրեշտակների երկիր չէ։ Եթե որևէ մեկը նպատակ դնի Հայաստանում հակասեմիթական արտահայտություններ գտնել, անպայման կգտնի։ Բայց հարցն այն է, թե որքանով են այդ դեպքերը արտացոլում ամբողջ հասարակությունը։ Պետք է հասկանալ նաև մեկ կարևոր հանգամանք․ Իսրայելի նկատմամբ ցանկացած քննադատություն ինքնաբերաբար հակասեմիթականություն չէ։ Նույնիսկ Հոլոքոստի հիշողության միջազգային դաշինքը՝ IHRA-ն, որը մշակել է հակասեմիթականության աշխատանքային սահմանումը, նշում է, որ Իսրայելի կառավարության գործողությունների քննադատությունն ինքնին հակասեմիթականություն չէ, եթե այն համապատասխանում է այլ պետությունների քննադատության համար կիրառվող սովորական չափանիշներին։ Հայաստանում, իհարկե, եղել են Իսրայելի հետ կապված ցավոտ հարցեր։ Օրինակ՝ պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանին իսրայելական զենքի վաճառքի քննադատությունը։ Սակայն խոսքը պետության քաղաքականության մասին էր, ոչ թե հրեաների՝ որպես ժողովրդի։ Բացի այդ, Հայաստանում շատ ուշադիր հետևում են Իսրայելի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցին։ Շատերի համար Հայաստանում նման ճանաչման երկարատև բացակայությունը ցավոտ էր, հատկապես Հոլոքոստի պատմության համատեքստում։ Չպետք է մոռանալ նաև, որ որոշ ժամանակաշրջաններում Իսրայելն իսկապես համագործակցել է Թուրքիայի հետ՝ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը հակազդելու հարցում։ Այդ մասին գրել են նաև իսրայելական լրատվամիջոցները։

— Դուք նաև հիշատակել եք Երուսաղեմի Հին քաղաքում հայերի վրա հարձակումները։ Որքանո՞վ է այդ թեման ազդում Հայաստանում Իսրայելի ընկալման վրա։

— Սա այն գործոններից մեկն է, որն ամենալուրջ ուշադրությունն է գրավում հայկական հասարակության շրջանում։ Վերջին տարիներին Երուսաղեմի Հին քաղաքում հաճախացել են հայերի և ընդհանրապես քրիստոնյաների նկատմամբ թշնամական դրսևորումները։ Պետք է ընդգծել, որ սա միայն հայկական համայնքի խնդիրը չէ։ Ավելի լայն իմաստով խոսքը հակաքրիստոնեական դրսևորումների մասին է։ Սակայն կան նաև կոնկրետ դեպքեր, որոնք ուղղված են հենց հայերի դեմ՝ սպառնալիք պարունակող գրություններ, հարձակումներ հայկական հաստատությունների վրա, ճնշումներ հայկական սեփականության հետ կապված հարցերում։ Երբ հայկական հասարակությունը տեսնում է նման իրադարձություններ և հարցեր է բարձրացնում, դա պարտադիր չէ, որ հակասեմիթականություն լինի։ Իշխանությունների կոնկրետ գործողությունների կամ անգործության քննադատությունը հասարակական քննարկման բնական մասն է։ Եթե որևէ երկրում հարձակվում են հայերի վրա, իսկ ոստիկանությունը պատշաճ կերպով չի արձագանքում, մարդիկ իրավունք ունեն այդ մասին բարձրաձայնելու։

— Քննադատները պնդում են, որ նման հրապարակումները երբեմն անցնում են սահմանը և վերածվում հակասեմիթականության։

— Այստեղ ամեն ինչ կախված է համատեքստից։ Գրեթե ցանկացած երկրում կարելի է գտնել առանձին ծայրահեղական արտահայտություններ։ Սակայն առանձին մեկնաբանությունների հիման վրա չի կարելի եզրակացություն անել ամբողջ հասարակության մասին։ Ինձ թվում է՝ խնդիրն այն է, որ որոշ հեղինակներ փորձում են տպավորություն ստեղծել, թե Հայաստանը ինստիտուցիոնալ հակասեմիթական պետություն է։ Օրինակ՝ հաճախ հիշատակվում է ԱՍԱԼԱ կազմակերպությունը։ Սակայն այդ կազմակերպությունը դադարել է գոյություն ունենալ դեռևս 1980-ականների սկզբին։Այն հիմնականում ուղղված էր Թուրքիայի դեմ և հակասեմիթական կազմակերպություն չէր։ Եթե որևէ մեկը ցանկանում է ապացուցել, որ որևէ երկրում հակասեմիթականություն գոյություն ունի, կարող է նյութեր հավաքել մարգինալ կայքերից և առանձին ծայրահեղական խմբերից։ Բայց դա հասարակության իրական պատկերը չի ներկայացնում։

— Ինչ վերաբերում է Երևանում սինագոգի վրա հարձակումներին։ Այդ դեպքերը տեղի ունեցե՞լ են, չէ՞ որ դա չեք ժխտի։

— Այո, «Մորդեխայ Նավի» սինագոգի վրա հարձակումների դեպքեր իսկապես եղել են։ Ոչ ոք դա չի ժխտում։ Դրանք խայտառակ դրսևորումներ են, որոնք պետք է հետաքննվեն և դատապարտվեն։ Սակայն նման միջադեպեր տեղի են ունենում աշխարհի բազմաթիվ երկրներում։ Եթե վերցնենք որևէ խոշոր եվրոպական քաղաք և ուսումնասիրենք վերջին 20 տարիների պատմությունը, ապա սինագոգների վրա հարձակումների դեպքեր անպայման կգտնենք։ Երևանում տեղի ունեցած դեպքերից մեկի ժամանակ տեսախցիկները իսկապես արձանագրել էին մի մարդու, որը դյուրավառ հեղուկով շիշ էր նետել։ Դրանից հետո նա անմիջապես լքել էր երկիրը։ (Խմբագրության ծանոթագրություն՝ ըստ լրատվամիջոցների հրապարակումների՝ նա մեկնել էր Ռուսաստան։) Սակայն այլ բան է հարցեր առաջացնում։ Միջադեպի մասին տեղեկատվությունը որոշ արտասահմանյան աղբյուրներում հայտնվել էր բառացիորեն դեպքից մի քանի րոպե անց՝ դեռևս այն ժամանակ, երբ ոստիկանությունը չէր հասցրել սկսել հետաքննությունը։ Հարց է առաջանում՝ որտեղի՞ց էր այդպիսի օպերատիվությունը և ինչո՞ւ իրադարձության պատրաստի մեկնաբանությունը հայտնվեց անմիջապես։ Կրկին ընդգծեմ․ հակասեմիթականության ցանկացած դրսևորում պետք է դատապարտվի։ Հոլոքոստի հուշարձանների պղծումը, կրոնական կառույցների վրա հարձակումներն անընդունելի են։ Բայց չի կարելի եզրակացնել, որ փոքրաթիվ հրեական համայնք ունեցող փոքր երկիրը հակասեմիթականության ինչ-որ բացառիկ կենտրոն է։

— Այսօր քանի՞ հրեա է ապրում Հայաստանում։

— Խորհրդային մարդահամարի տվյալներով՝ Հայաստանում ապրում էր ավելի քան հինգ հազար հրեա։ Նրանց մեծ մասը հետագայում հայրենադարձվեց Իսրայել։ Որոշ ժամանակ երկրում մնացել էր հրեական համայնքի շուրջ հազար ներկայացուցիչ։ Սակայն 2022 թվականից հետո հետաքրքիր երևույթ տեղի ունեցավ․ Հայաստան եկան մեծ թվով նոր ներգաղթյալներ Ռուսաստանից, Ուկրաինայից և Բելառուսից, որոնց թվում շատ հրեաներ կային։ Փաստորեն, Հայաստանում հրեական կյանքը վերածնունդ ապրեց։ Ստեղծվեցին նոր կազմակերպություններ, անցկացվում են միջոցառումներ, կազմակերպվում են Շաբաթի հավաքներ։ Ես ինքս մի քանի անգամ մասնակցել եմ նման միջոցառումների և սեփական աչքերով տեսել այդ համայնքը։ Եվ այս ամենի ֆոնին մենք պարբերաբար կարդում ենք հրապարակումներ, թե իբր Հայաստանում հրեաները վախենում են փողոց դուրս գալ և ստիպված են լքել երկիրը։ Սա տարակուսանք է առաջացնում։ Ինչո՞ւ ոչ ոք չի հարցնում հենց այնտեղ ապրող հրեաներին։ Երբ հրեական համայնքի ներկայացուցիչներն ասում են, որ հակասեմիթական դեպքեր իսկապես եղել են, նրանց խոսքերը ընդունվում են։ Բայց երբ նրանք ասում են հակառակը՝ որ իրավիճակը չի համապատասխանում հրապարակումներում ներկայացված նկարագրությանը, նրանց ասում են․ «Դուք իշխանություններից կախված եք և ստիպված եք այդպես խոսել»։ Սա երկակի ստանդարտ է։

— Բայց հարցը միայն առանձին հրապարակումների մասին չէ։ Դուք խոսո՞ւմ եք ավելի լայն երևույթի մասին։

— Այո։ Խնդիրը կոնկրետ լրագրողը կամ կոնկրետ հոդվածը չէ։ Ես խոսում եմ մի երևույթի մասին, որը կրկնվում է արդեն մի քանի տարի։ Սա առաջին դեպքը չէ, երբ հրապարակումներ են հայտնվում, որոնցում Հայաստանը ներկայացվում է որպես խորապես արմատավորված հակասեմիթականություն ունեցող երկիր։ Միևնույն ժամանակ, ես գրեթե չեմ տեսնում նմանատիպ նյութեր եբրայալեզու մամուլում։ Երևանում, օրինակ, կա Հոլոքոստի զոհերի հիշատակին նվիրված հուշարձան։ Այն երկար տարիներ գտնվում է քաղաքի կենտրոնում։ Այո, եղել են դեպքեր, երբ ինչ-որ մեկը փորձել է այն պղծել, սակայն արձագանքը եղել է արագ․ քաղաքային ծառայություններն անմիջապես ժամանել են, մաքրել և վերականգնել այն։ Իհարկե, նման դեպքեր լինում են։ Հարցն այն է, թե որքանով են դրանք արտացոլում ամբողջ հասարակությունը։ Եթե վերադառնանք Իսրայելի քննադատության թեմային՝ կարելի՞ է արդյոք Իսրայելի կառավարության կոշտ քննադատությունը համարել հակասեմիթականություն։ Ո՛չ։ Ավելին՝ եթե այդ տրամաբանությանը հետևենք, ապա կստացվի, որ ամենաուժեղ հակասեմիթականությունը հենց Իսրայելում է, քանի որ աշխարհում ոչ մի երկրում Իսրայելի կառավարությանը չեն քննադատում այնքան կոշտ, որքան հենց իրենք՝ իսրայելցիները։ Ես հետևում եմ Հայաստանում ընթացող քննարկումներին և հետաքրքիր մի բան եմ նկատում․ երբ որոշ հայեր քննադատում են Իսրայելին, նրանք սովորաբար չեն խոսում Իսրայելի մասին՝ որպես երկրի, և առավել ևս՝ հրեաների մասին։ Նրանք խոսում են կոնկրետ քաղաքական գործիչների մասին։ Ուստի չի կարելի ցանկացած քաղաքական դիրքորոշում ինքնաբերաբար վերածել հակասեմիթականության մեղադրանքի։

Հայ-հրեական հարաբերությունները

— Ընդհանուր առմամբ ինչպե՞ս կբնութագրեք հայ-հրեական հարաբերությունները։

— Պատմականորեն երկու ժողովուրդների միջև միշտ եղել է մտերմության զգացում։ Խորհրդային Միությունում հայ-հրեական խառն ամուսնությունները շատ տարածված էին։ Նման ամուսնությունների թվով հայերը ԽՍՀՄ ժողովուրդների շարքում առաջին տեղերից մեկն էին զբաղեցնում։ Հայերի շրջանում հրեաները խառն ամուսնությունների թվով մոտավորապես երրորդ տեղում էին՝ ռուսներից և ուկրաինացիներից հետո։ Հենց այդ պատճառով էլ կան հայ-հրեական արմատներով բազմաթիվ հայտնի մարդիկ՝ Սերգեյ Դովլաթովը, Եվգենի Պետրոսյանը, Գարի Կասպարովը և շատ ուրիշներ։ Հրեաների համար ևս հայերը խառն ամուսնությունների առումով նշանակալի խմբերից էին։ Սա ցույց է տալիս, որ երկու ժողովուրդների միջև գոյություն ունեին ոչ միայն պաշտոնական հարաբերություններ, այլև մարդկային իրական մտերմություն։ Նույնիսկ խորհրդային տարիներին Հայաստանը շատ հրեաների կողմից ընկալվում էր որպես կյանքի համար ավելի հարմարավետ վայր։ Երբ խորհրդային որոշ հրեաների, որոնց թույլ չէին տալիս արտագաղթել, Մոսկվայից և Լենինգրադից վտարում էին «101-րդ կիլոմետրից այն կողմ», նրանց մի մասը հայտնվում էր Հայաստանում։ Ես ինքս սովորել եմ դպրոցում, որտեղ նման ընտանիքներ կային։ Նրանք այնտեղ էին եկել հենց այն պատճառով, որ Հայաստանը համարում էին մի հանրապետություն, որտեղ կարելի էր հանգիստ ապրել և որտեղ կենցաղային հակասեմիթականությունը ավելի քիչ էր։ Սա շատ հետաքրքիր թեմա է, որը դեռ լուրջ ուսումնասիրության կարիք ունի։

— Այսինքն՝ Հայաստանի՝ որպես հակասեմիթական երկրի ներկայիս կերպարը չի՞ համապատասխանում Ձեր փորձին։

— Իհարկե, ոչ։ Սա չի նշանակում, որ Հայաստանում երբեք չեն եղել և այսօր չկան հակասեմիթական դրսևորումներ։ Դրանք կան, ինչպես աշխարհի ցանկացած երկրում։ Բայց չի կարելի առանձին դեպքերը վերցնել և դրանց հիման վրա ստեղծել ամբողջ հասարակության կերպարը։ Կարևոր է նաև հասկանալ հակասեմիթականության և Իսրայելի քաղաքականության քննադատության տարբերությունը։

Աղբյուրը՝ www.9tv.co.il

Հեղինակային բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: